MANIPULATIE VOOR MACHT EN CONTROLE

Heb je wel eens van gaslighting gehoord? Het is een manipulatietechniek die gericht is op het verkrijgen van macht en controle. Dat gebeurt door het slachtoffer in onzekerheid te brengen, zodat deze niet meer weet wat de werkelijkheid is. Gaslighting speelt zich vaak af gedurende een langere periode, zodat het slachtoffer (te) laat doorkrijgt wat hem of haar overkomt. Hoewel gaslighting vaak wordt gebruikt door personen met een narcistische persoonlijkheidsstoornis als onderdeel van hun narcistische mishandeling, is het niet voorbehouden aan narcisten.

Het woord kent een wat opmerkelijke oorsprong: het komt uit de film “Gaslight” (1944) waarin een jonge vrouw met haar man terug verhuist naar de woning waar haar tante is vermoord. Haar man heeft echter een geheim dat hij koste wat kost wil verdedigen, ook als dat betekent dat hij zijn vrouw gek maakt.

Om het fenomeen tijdig door te hebben is herkenning van de signalen belangrijk. Hieronder volgt een overzicht, geïllustreerd met voorbeelden zoals deze binnen een familie kunnen voorkomen, in dit geval tussen een moeder (gaslighter), één van haar kinderen (slachtoffer), vader en ander kind (gemanipuleerde omstanders). De geschetste voorbeelden moeten in samenhang worden gezien, anders is er mogelijk sprake van een incident en niet noodzakelijk van gaslighting. Gaslighting kan natuurlijk overal voorkomen: niet alleen binnen families en gezinnen, maar ook op werk, in welke sector dan ook, in de politiek, of tussen ondernemers als destructieve vorm van concurrentie.

1. Ze vertellen overduidelijke leugens

Je hebt afgesproken dat je zaterdag bij je ouders langs zou komen en nu sta je voor de deur. De deur gaat niet open, terwijl je meermaals hebt aangebeld. Je belt je moeder om te vragen of ze niet in de achtertuin zitten en de deurbel niet hebben gehoord. “Ja, we hadden afgesproken dat je volgende week zaterdag zou langskomen.”

Je hebt door dat er een leugen wordt verteld. Maar deze wordt je verteld in kalmte, zonder ook maar een kick te geven. Je verwacht (micro)expressies die verraden dat iemand een leugen vertelt, zoals aarzeling, een haperende stem, niet aankijken of een rood hoofd krijgen, maar dat gebeurt niet. Als je niet oplet, gebruikt de gaslighter dit als vrijbrief voor verdere uitbuiting. De volgende keer dat de gaslighter je iets vertelt en je was daar niet zelf bij, weet je helemaal niet meer of het een leugen is. Het kan dus net zo goed waar zijn.

2. Ze ontkennen iets gezegd te hebben, ondanks bewijs

Je bent hard op zoek naar een andere baan, want je huidige baan bood je te weinig uitdaging. Je hebt inmiddels een eindgesprek gehad in de sollicitatieprocedure voor een uitdagende positie bij een multinational. Je ouders hebben per e-mail aangegeven dit met je te willen vieren door je uit eten te nemen, ongeacht of je de baan uiteindelijk ook krijgt. Een week later word je alsnog afgewezen voor de positie. Als je een beetje bekomen bent van deze teleurstelling, laat je je moeder weten dat je niet bent aangenomen en vraag je wanneer het etentje is, zoals eerder per e-mail aangegeven. “We zouden je alleen uit eten nemen als je werd aangenomen.”

Je hebt de gaslighter een belofte horen maken. Maar dat wordt ontkend. Je vraagt je nog meer af wat de realiteit is. Heb je het echt wel goed gehoord eerder? Je kunt je vergist hebben. De alternatieve waarheid klinkt aannemelijk en voor je het weet begin je deze te accepteren met als gevolg dat je je eigen, daadwerkelijke waarheid afbreekt.

3. Ze gebruiken dat wat je lief is als middel

Al die spullen uit je jeugd, waaraan je goede herinneringen had, en waarmee je jezelf zo fijn hebt vermaakt vroeger, staan bij je ouders op zolder. Maar je ouders vinden die nu waardeloos voor jou en geven deze spullen liever aan de jonge kinderen van een ander familielid, zonder dat aan jou te vragen.

De gaslighter gebruikt iets dat voor jou van waarde is als middel tegen je. Dat kan zich richten op spullen, maar ook op personen. Daarmee vindt de gaslighter bij jou een kwetsbaar punt, want je wil niet dat iets dat of iemand die voor jou van zulke waarde is, iets overkomt dat zo makkelijk te voorkomen lijkt. Dit is een regelrechte ontkenning van (delen van) je identiteit en de vorming daarvan.

4. Ze putten je gaandeweg uit

Afgelopen week stond je voor een gesloten deur, ondanks dat je had afgesproken. Enkele weken daarvoor wilden je ouders ineens niet met je uit eten omdat je die baan niet kreeg. Twee maanden geleden dreigde je moeder je jeugdspullen weg te geven. Het begon al toen je zelf nog een kind was en kritisch begon na te denken. Toen kreeg je bij elke voorzichtige bevraging van de realiteit gelijk geen zakgeld meer voor die week, soms zelfs een hele maand niet. Het is dus al vele jaren gaande. Je kent je moeder haast niet anders dan met dit gedrag en met deze dynamiek als norm. En je vader staat steeds achter je moeder. Anderzijds denk je ook aan al die mooie landen die jullie samen hebben bezocht: ze namen je toch maar mooi mee naar al die spectaculaire archeologische opgravingen..

Gaslighting vindt vaak plaats over een (zeer) lange periode. Ben je slim en zelfbewust? Het kan je nog steeds overkomen en je gaarkoken als een pad in een pan met steeds heter wordend water.

5. Hun acties komen niet overeen met hun woorden

Je kritische denkwijze heeft niet in je voordeel gewerkt. Al vijf jaar lang heb je geen verjaardagscadeau meer gehad van je ouders. Je zus krijgt elk jaar keurig een cadeau. Het is ook erg toevallig dat ze elk jaar op haar verjaardag kunnen zijn. “Nee, we houden evenveel van jullie”, krijg je te horen.

Bij gaslighting is het beter om te kijken naar wat mensen daadwerkelijk doen dan wat ze zeggen. Als woorden en de lichaamstaal die daar gewoonlijk bij horen nietszeggend zijn geworden, blijven alleen de daadwerkelijke acties over.

6. Ze gebruiken positieve bekrachtiging om je aan het lijntje te houden

Als kind hoefde je maar een kick te geven of je kreeg geen zakgeld. Maar als je een hoog cijfer haalde op school, werd je de hemel in geprezen en kreeg je soms zelfs wat geld toe. Toen dacht je: “Eigenlijk zijn mijn ouders zo slecht nog niet.. wat ik allemaal over ze dacht laatst.. misschien ben ik wel slecht, dat ik zo dacht!”

De persoon die je eerst neerhaalde om iets triviaals, vertelt je nu hoe waardevol je bent door zo goed te presteren. Het voelt wat ongemakkelijk op dat moment. Het houdt je in het duister over wat de waarheid is en doet je twijfelen over je eigen realiteit. Waarvoor ben je geprezen? Vaak voor iets dat ook hen ten goede kwam.

7. Ze weten dat verwarring mensen verzwakt

Toen je nog financieel afhankelijk was van je ouders, voorzagen zij in stabiliteit. Daar had je als mens behoefte aan. Maar door hun gedrag zette je overal vraagtekens achter en dat voelde allerminst als stabiliteit. Wie kon je uit deze onzekerheid helpen? Alleen je ouders, zo dacht je, want zij zagen je van dichtbij opgroeien. En van hen wil je erkenning.

De afhankelijkheid van de gaslighter komt voort uit de veronderstelling dat deze zorgt voor stabiliteit, want je bent op dat moment vaak nog afhankelijk van ze.

8. Ze projecteren

Je krijgt te horen dat je respectloos bent, omdat je geen verjaardagscadeautje hebt gekocht voor je moeder. Je schiet in de verdediging: jij hebt immers al vijf jaar achter elkaar geen verjaardagscadeautje meer gehad.

Je wordt zó vaak beschuldigd van waaraan de gaslighter zichzelf schuldig maakt, dat je jezelf continu gaat verdedigen. Dit leidt af van het gedrag van de gaslighter.

9. Ze verzamelen mensen om zich heen die tegen je zijn

Als kind was je eens aan het steggelen met je zus. Terwijl je aan het steggelen was, bracht je je armen in een zwaaibeweging boven je hoofd om je overmatige energie kwijt te raken. Je moeder zag dat en greep in, want het zag eruit alsof je je zus ging slaan. Dat was helemaal niet je intentie, maar het kwaad was al geschied: voor straf mocht je verder niet op het familiefestijn aanwezig zijn die middag en zat je boven in de logeerkamer. Je moeder zei dat ze de rest van de familie zou inlichten over je wangedrag. Een familielid besloot later in de middag dat het tijd was voor familiefoto’s en dat jij er ook op moest staan. Je bent voor altijd vastgelegd met je ogen uit schaamte naar beneden, want toen moest het kind dat haar zus zou slaan, verschijnen voor allemaal mensen die daarvan op de hoogte waren.

De gaslighter gebruikt diens autoriteit om anderen te manipuleren, die deze autoriteit erkennen en ondersteunen. In dat geval wordt alles wat de gaslighter zegt makkelijker voor waar aangenomen dan wat jij zegt. Het is daarbij helemaal niet zeker je ook daadwerkelijk bent zwartgemaakt bij die personen, maar dat lijkt wel zo. Daardoor weet je niet wie je kunt vertrouwen of in vertrouwen kunt nemen. Je blijft hangen in het web van de gaslighter.

10. Ze zeggen jou of anderen dat je gek bent

Je moeder vertelt aan anderen dat er iets niet klopt aan je karakter, omdat je volgens haar wel vaker je zus dreigt te slaan. Je hebt wel eens aan je moeders naasten proberen te vertellen dat je je zus helemaal niet dreigt te slaan, maar dat werd niet geloofd.

De gaslighter zorgt ervoor dat de mensen die gemanipuleerd zijn, het slachtoffer met geen mogelijkheid geloven.  Deze isolatie geeft de gaslighter weer meer controle.

11. Ze zeggen je dat alle andere mensen leugenaars zijn

Je bezoekt tegenwoordig een psycholoog omdat je je eigen authenticiteit wilt terugvinden en emotioneel los wilt komen van je moeder. En terecht: je hebt iemand nodig met wie je op je eigen niveau en op basis van vertrouwelijkheid je verhaal kwijt kunt. Daarnaast probeer je wat structuur aan te brengen in je huidige leven en om van je soms defensieve houding af te komen, die je hebt overgehouden aan het gedrag van je moeder. Je zus, die je af en toe spreekt, weet dat je een psycholoog bezoekt, maar meer heb je niet gezegd. Een week later heb je je moeder aan de telefoon. Ze is duidelijk bang dat je iets hebt gezegd over je jeugd. “Wat moet jij bij een psycholoog, er is toch niks aan de hand? Als jij verhaaltjes zit te vertellen, stapelt diegene toch ook alleen maar leugens terug?” Je zus is in dit geval duidelijk gemanipuleerd, want ze heeft de vertrouwelijkheid van het feit dat je een hulpverlener bezoekt niet in acht genomen.

De waarheid mag van de gaslighter niet aan het licht komen bij andere personen. De gaslighter heeft zogenaamd zelf deze waarheid in pacht. De mensen die door hebben hoe de vork in de steel zit, worden dan ook weggezet als leugenaars. Ze vormen een bedreiging voor de isolatie van het slachtoffer, ook als deze het patroon van gaslighting doorkrijgt en des te harder uit deze isolerende val probeert weg te komen.

Aangepast en uitgebreid naar aanleiding van “11 Warning Signs of Gaslighting“.

Werk met mij

Vond je het fijn om dit artikel te lezen? Vergeet het dan niet te delen en schrijf je hieronder in voor toekomstige updates!